« توحيد صفات » عبارت است از اينكه همهء كمالات ذات عين ذات است ؛ اگر عالم يا قادر يا حى يا نور است به معنى اين است كه عين علم و قدرت و حيات و روشنايى است ، او به تمام معنى احد و واحد و فرد است . لازمهء وجوب ذاتى و لايتناهى بودن ذات حق اين است كه هيچ غيرى و ثانىاى براى او و در مرتبهء او فرض نمىشود . به عبارت ديگر ، لازمهء كمال ذاتى حق ، عينيت صفات با ذات است . مغايرت صفات ذات با ذات مستلزم محدوديت ذات است ؛ يعنى تنها در مورد امور متناهى و محدود ، فرض صفت مغاير با ذات ممكن است . توحيد در افعال عبارت است از اينكه مؤثر و فاعل حقيقى در نظام موجودات منحصراً ذات اوست ؛ هر فاعل و مؤثرى به خواست او و به مشيت او فاعل و مؤثر است . هيچ موجودى اعم از مجرد يا مادى ، بااراده يا بىاراده از خود استقلال ندارد . نظام علت و معلول تنها مجراى اراده و مشيت ذات حق است . هستى ملك اوست و او در ملك خود شريك ندارد : « لَمْ يَتَّخِذْ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَريكٌ فِى الْمُلْك وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلىٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبيراً » « 1 » . توحيد در عبادت مربوط است به عكس العمل بنده در برابر خالق ؛ يعنى همان‌طور كه او يگانه در ذات و در صفات و در افعال است ، انسان نيز در مقام پرستش بايد تنها او را پرستش كند و به او ملتجى شود : « وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ » « 2 » . آنچه در مورد زردشت محقق است اين است كه به توحيد در عبادت دعوت مىكرده است . اهورامزدا كه از نظر شخص زردشت نام خداى ناديدهء خالق جهان و انسان است ، تنهاموجودى است كه شايستهء پرستش است . زردشت كه رسماً خود را مبعوث از جانب اهورامزدا مىخوانده است مردم را از پرستش ديوها كه معمول آن زمان بوده است نهى مىكرده است . آقاى دكتر معين انكار دارد كه آريائيان قبل از زردشت قواى مضر طبيعت را و يا ديوها را مىپرستيده‌اند ، مدعى است كه آريائيان در دورهء طبيعى محض فقط قوا و ارواح سودمند طبيعت را مىپرستيده‌اند نه قوا و يا ارواح مضره را . مىگويد :

--> ( 1 ) . مفاتيح الجنان . ( 2 ) . بيّنه / 5 .